Bismillah,

Alloh taologa hamdlar, undan keyin payg‘ambar kelmaydigan oxirgi payg‘ambar, uning oilasi, sahobalari va qiyomatgacha ularga yaxshilik bilan ergashganlarga salovot va salomlar bo’lsin.

Bu masalada asl hukmni Alloh taoloning O‘zi biladi. Alloh taolo Qur’onda shunday marhamat qiladi:

لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ

Alloh hech bir jonni toqatidan tashqari narsaga taklif qilmas.
(Baqara surasi, 2:286)

Ya’ni agar Alloh taolo bandaga shunday dard bergan bo‘lsa-ki, u namoz o‘qishga qodir bo‘lmay qolgan bo‘lsa, Alloh uning uzrini qabul qilishga qodir Zotdir. Alloh bandani toqatidan ortiq narsa bilan majbur qilmaydi.

Agar inson namoz o‘qiy olmagan holatda vafot etib ketgan bo‘lsa, shariatda:

• uning o‘rniga tiriklar namozini o‘qib qo‘yadi, degan hukm yo‘q.

Fiqhiy ixtilof:

Ba’zi fuqaholar, xususan Imom Muhammad ibn Hasan ash-Shayboniy (rahimahulloh) hanafiy mazhabidagi bir ijtihodda shunday deganlar:

• o‘qilmay qolgan har bir namoz uchun,

• bir kunlik ro‘za fidyasiga qiyoslab,

• bitta miskinni to‘ydirish fidyasi berilsa bo‘ladi.

Lekin u zot bu borada qat’iy hukm bermay:

“وَنَرْجُو لَهُ الْقَبُول”
“Buni qilamiz va Alloh qabul qilishini umid qilamiz”,
— deganlar.

Bu ijtihod bo‘lib, jumhur ulamolar (ko‘pchilik olimlar) bu fikrni qabul qilmaganlar. Ularning qarashiga ko‘ra:

• bu holat banda bilan Alloh o‘rtasidagi uzrdir,

• o‘qilmay qolgan namozlar uchun alohida amal yoki fidya shart emas.

Shuningdek, sahih rivoyatlarda keladiki:
Qiyomatda bandaning amallari tortilganda, birinchi hisob qilinadigan amal — namoz bo‘ladi. Agar farz namozlarida kamchilik bo‘lsa, Alloh taolo:

“Qaranglar, bandamning nafl namozlari bormi?”
— deb, nafl va sunnat namozlar bilan farzdagi kamchiliklarni to‘ldirtiradi.

Shuning uchun uch-to‘rt kun namoz o‘qiy olmagan bo‘lsa ham, Alloh taolo uning oldingi nafl va sunnatlari bilan to‘ldirib, qabul qilishga qodir.

Xulosa:

1. Alloh taolo insonni toqatidan ortiq narsa bilan majbur qilmaydi.

2. Og‘ir kasallik sabab namoz o‘qiy olmagan holatda vafot etgan bo‘lsa — bu shar’iy uzr.

3. O‘rniga namoz o‘qib berish shariatda yo‘q.

4. Fidya berish — Imom Muhammadning ijtihodi, unga ergashgan kishi uchun mustahab bo‘lishi mumkin.

5. Jumhur ulamolar nazarida esa, bu ish Allohning rahmatiga topshiriladi.

Vallohu a‘lam.