Bu haqda “Ilohiy sunnatlar” darslarimizda batafsil gapirilgan. Birinchi darsda sababiyat qonuni, ikkinchi darsda esa tavakkul mavzusi tushuntirilgan. Imkon topsangiz, o‘sha darslarni tinglang.

Tavakkul — qalbning amalidir. Ya’ni inson barcha ishlarini Allohga topshiradi, qalbi bilan faqat Allohga suyanadi. Alloh har bir ishimizning Vakili ekaniga ishonadi.

Ammo sabablarni qilish esa bizning vazifamizdir.

Demak:

• Qalbimiz Allohga tavakkal qiladi.
• Badanimiz esa Alloh buyurgan sabablarni qiladi.

Masalan, havo sovuq bo‘lsa, issiq kiyim kiyamiz. Bu — sabab. Lekin qalbimiz: “Kasallikdan faqat Alloh saqlaydi,” deb Allohga suyanadi.

Yoki kasallik tarqagan paytda ehtiyot choralarini ko‘ramiz. Bu ham sababdir. Lekin kim kasal bo‘lishi yoki shifo topishi Allohning izni bilan bo‘ladi.

Shuning uchun sabablarni qilish bilan tavakkul bir-biriga zid emas. Aksincha, ikkalasi bir-birini to‘ldiradi.

Ba’zi odamlar tavakkulni noto‘g‘ri tushunadilar. Go‘yoki tavakkul qilgan odam sabablarni tark qilishi kerak, deb o‘ylaydilar. Bu xato.

Rasululloh ﷺ tavakkul qilgan zotlarning eng ulug‘i edilar. Lekin u zot sabablarni ham to‘liq qilardilar.

Masalan:

• Urushlarda zirh kiyganlar.
• Hijrat vaqtida barcha zarur choralarni ko‘rganlar: Ali ibn Abi Talibni o‘rinlariga yotqizganlar, Abu Bakr bilan savr g’orida yashiringanlar, yo‘l ko‘rsatuvchi yollaganlar, oziq-ovqat tayyorlaganlar va keyin yo‘lga chiqqanlar.
• Xandaq g‘azotida Madina atrofiga xandaq qazdirganlar.

Agar tavakkul sabablarni tark qilish bo‘lganida, Rasululloh ﷺ bularning birortasini qilmagan bo‘lardilar.

Shuning uchun sabablarni 100 foiz qilish kerak. 99 foiz emas, qo‘ldan kelgan barcha sabablarni qilish lozim.

Lekin sabablarni qilgach ham: “Endi hammasi mening qo‘limda,” demaymiz. Natijani Allohga topshiramiz.

Masalan:

• Chanqasangiz suv ichasiz.
• Och qolsangiz ovqat yeysiz.
• Uyqungiz kelsa uxlaysiz.
• Uyingiz tomchilasa, uni ta’mirlaysiz.
• Farzandli bo‘lishni istasangiz, nikoh qilasiz.
• Rizq uchun mehnat qilasiz.

Bularning barchasi sabablarni qilishdir.

Bugun musulmonlarning ko‘plab muammolaridan biri ham sabablarni yetarli darajada qilmayotganimizdir.

Alloh taolo Zul-Qarnayn haqida shunday deydi:

وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا ۝ فَأَتْبَعَ سَبَبًا

“Biz unga har bir narsaga eltuvchi sabab va imkoniyat berdik. Bas, u o‘sha sabablar bilan bordi.”

Demak, sabablarni qilish ham Allohning qo‘ygan qonunidir.

Ilm o‘rganish, texnologiyani rivojlantirish, tibbiyot, qurilish, iqtisod va boshqa foydali sohalarda mehnat qilish — bularning barchasi sabablarni ushlashdir.

Eng katta sabab esa dinni o‘rganish, Allohni tanish, halol va haromni bilishdir. Mana shu ummatning yuksalishidagi eng muhim sababdir.

Xulosa

• Tavakkul — qalbning amalidir.
• Sabablarni qilish — badan va amallarning vazifasidir.
• Qo‘ldan kelgan barcha sabablarni qilish vojib.
• Natijani esa faqat Allohga topshiramiz.

Vallohu a’lam.