Bismillah,

Alloh taologa hamdlar, undan keyin payg‘ambar kelmaydigan oxirgi payg‘ambar, uning oilasi, sahobalari va qiyomatgacha ularga yaxshilik bilan ergashganlarga salovot va salomlar bo’lsin

Bu masala Alloh taolo koinotga qo’ygan sunanlar, ya’ni qonunlar bilan bog’liq.

Masalan, olovni olaylik. Alloh taolo Qur’onda marhamat qiladi:

أَفَرَءَيْتُمُ ٱلنَّارَ ٱلَّتِى تُورُونَ ٧١

ءَأَنتُمْ أَنشَأْتُمْ شَجَرَتَهَآ أَمْ نَحْنُ ٱلْمُنشِـُٔونَ ٧٢

O`zingiz yoqadigan olovni o`ylab ko`ring-a!

Uning daraxtini siz yaratgansizmi yoki Biz yaratuvchimizmi?
(Voqi’a surasi, 71–72-oyatlar).

Olovning kuydirishi, yog’ochning yonishi va issiqlik chiqarishi — bularning barchasi Alloh yaratgan qonunlar asosida sodir bo’ladi.

Xuddi shuningdek, magnitning temirni tortishi, samolyotning havoda uchishi yoki boshqa fizik hodisalar ham Alloh taolo yaratgan qonunlar asosida ishlaydi. Inson bu qonunlarni o’rganadi va ulardan foydalanadi, xolos.

Bulutlarning hosil bo’lishi yoki ma’lum usullar bilan yomg’ir yog’ishiga sabab bo’ladigan sharoitlarni yaratish ham shu jumladandir. Inson faqat sabablarni qo’llaydi. Ammo natijani yaratadigan Zot — Alloh taolodir.

Buni dehqonning urug’ ekishiga qiyos qilish mumkin. Dehqon urug’ni tuproqqa qadab qo’yadi. Ammo uni yorib chiqaradigan, unib-o’stiradigan Zot Allohdir. Agar Alloh iroda qilmasa, urug’ unmaydi.

Xuddi shuningdek, tibbiyotda erkak urug’ini ayol bachadoniga joylashtirish mumkin. Lekin undan hayot paydo bo’lishi ham faqat Allohning izni va yaratishi bilan bo’ladi. Inson faqat sababni amalga oshiradi.

Sun’iy yomg’ir masalasida ham xuddi shunday. Olimlar Alloh yaratgan qonunlardan foydalanib, ayrim sabablarni hosil qiladilar. Ammo yomg’irning yog’ishi, bulutning hosil bo’lishi va buning natijasini yaratish faqat Alloh taoloning irodasi va qudrati bilan bo’ladi.

Ovqat pishirayotganimizda ham olov yoqamiz. Suvning ma’lum haroratda qaynashi, temirning yuqori haroratda erishi yoki vulqonlardan erigan toshlarning oqib chiqishi — bularning barchasi Alloh taolo koinotga qo’ygan qonunlardir.

Shunday ekan, inson bu qonunlardan foydalanishi mumkin. Ammo: “Men yaratdim”, deb ayta olmaydi. Chunki yaratish faqat Alloh taologa xosdir. Inson faqat sabablarni ishlatadi, natijani esa Alloh taolo yaratadi.

Vallohu a’lam.