Bismillah,

Alloh taologa hamdlar, undan keyin payg‘ambar kelmaydigan oxirgi payg‘ambar, uning oilasi, sahobalari va qiyomatgacha ularga yaxshilik bilan ergashganlarga salovot va salomlar bo’lsin.

Bu savolning o‘zi aslida to‘g‘ri qo‘yilmagan savol hisoblanadi. Chunki mazhab degan tushuncha Rasululloh ﷺdan keyin paydo bo‘lgan.

Mazhab degani — Rasululloh ﷺning:

• so‘zlarini,

• amallarini,

• Qur’on oyatlarini

qanday tushunish va qanday tatbiq qilish borasidagi ulamo­larning ijtihodlaridir.

Masalan:

• Imom Shofi‘iy rahimahulloh hadisni bir tarzda tushungan,

• Imom Abu Hanifa rahimahulloh boshqa tarzda tushungan.

Bu ijtihodlar Rasululloh ﷺ vafotlaridan keyin, taxminan bir asr o‘tgach shakllana boshlagan.

Mazhablar — bu ulamo­larning ijtihodiy yo‘llari. Bir olim bir masalani qanday tushungan bo‘lsa, shu tushunchasi uning mazhabi bo‘lib qolgan. Boshqa olim esa boshqa dalil yoki boshqa uslub bilan tushungan.

Hatto sahobalar orasida ham:

• Oysha onamiz r.a.ning ayrim masalalardagi tushunchasi,

• Ibn Abbos r.a.ning fikri,

• Zayd ibn Sobit r.a.ning qarashi

bir-biridan farq qilgan. Shu ma’noda “falon sahobaning yo‘li” degan iboralar ishlatilgan. Lekin bularning barchasining manbai Rasululloh ﷺdir.

Shu sababli:

“Rasululloh ﷺ qaysi mazhabda bo‘lganlar?”
degan savol noto‘g‘ri savol bo‘ladi.

Chunki bu savol:

“Rasululloh ﷺ o‘zlaridan keyin kelgan ulamolardan qaysisiga ergashgan?”
degan ma’noni anglatib qoladi.

Bu esa mutlaqo noto‘g‘ri.

Rasululloh ﷺning:

• har bir so‘zlari,

• har bir amallari,

• har bir tasdiqlari

biz uchun shariat, hujjat va dalildir. U zotning o‘zlari Alloh tomonidan shariatni yetkazuvchi qilib yuborilganlar.

Shuning uchun:

“Rasululloh ﷺ bunday qilganlar”,
“Rasululloh ﷺ bunday deganlar”

deyilsa — shu narsa o‘zi eng katta dalil bo‘lib qoladi. U zotni “qaysi mazhabda bo‘lgan” deb so‘rash, Rasululloh ﷺning maqomiga nisbatan o‘rinsiz savol bo‘ladi.

Mazhablar esa keyin kelib:

• “bu hadisni qanday tushunamiz?”

• “bu oyatni qanday tatbiq qilamiz?”

degan savollarga ilmiy javob berish uchun paydo bo‘lgan.

Olimlar turlicha ijtihod qilgan, natijada turli mazhablar shakllangan. Har bir mazhab egasi:

“Mening tushuncham Rasululloh ﷺning sunnatiga eng yaqin,”
deb hisoblaydi.

Qaysi ijtihod Rasululloh ﷺning maqsadiga to‘liqroq mos kelganini esa Alloh taolo biladi.

Shu bilan birga, Rasululloh ﷺ aytganlar:

• to‘g‘ri ijtihod qilgan olimga ikki ajr,

• xato qilganiga ham bir ajr bor.

Demak, mazhablar — bu rahmat, ixtilof emas.

Vallohu a’lam.