Bismillah,

Alloh taologa hamdlar, undan keyin payg‘ambar kelmaydigan oxirgi payg‘ambar, uning oilasi, sahobalari va qiyomatgacha ularga yaxshilik bilan ergashganlarga salovot va salomlar bo’lsin.

Bu savolda avvalo tushunchani aniqlab olish kerak. Chunki umumiy aytganda, jumhur ulamolar xatodan qilingan taloq tushmaydi, demaganlar. Aksincha, jumhur ulamolarning asosiy qarashi shuki:

Erkakning og‘zidan taloq lafzi chiqdimi — taloq tushadi.

Jumhur ulamolar (Hanafiy, Molikiy, Shofi‘iy va Hanbaliy mazhablarining mashhur qavllari) taloq masalasida qattiqroq (ehtiyotliroq) yo‘lni tutishgan.

Shu sababli ular quyidagilarni ham taloq tushadi, deb hisoblashgan:

• jiddiy aytilgan taloq,

• hazil qilib aytilgan taloq,

• g‘azab ustida aytilgan taloq.

Bunga dalil sifatida Rasululloh ﷺ ning mashhur hadisini keltirishadi:

“Uch narsa borki, jiddiysi ham jiddiy, hazili ham jiddiy hisoblanadi: nikoh, taloq va rujū‘.”

Shu hadisga tayangan holda jumhur:

• hazillashib aytilgan taloq ham tushadi, deydi;

• o‘ynab aytilgan taloq ham tushadi, deydi.

Xatodan, majburlikdan yoki adashib aytilgan taloq masalasi

Bu yerda ixtilof bor.

Ba’zi ulamolar — xususan:

• Ibn Taymiyya,

• Ibn Qayyim,

• va ayrim boshqa muhaqqiq ulamolar

quyidagi holatlarda taloq tushmaydi, deganlar:

• majburlab ayttirilgan taloq;

• aql to‘liq joyida bo‘lmagan holatda aytilgan taloq;

• xato bilan, adashib aytilgan taloq;

• noto‘g‘ri ma’lumot sabab g‘azab bilan aytilgan taloq.

Masalan:

• bir odamga “xotining ko‘chada yuribdi” deb yolg‘on xabar beriladi;

• u kishi shunga ishonib g‘azablanadi va taloq lafzini aytib yuboradi;

• keyin ma’lum bo‘ladiki, xotini umuman chiqmagan.

Shu kabi xato asosida aytilgan taloqlar haqida bu ulamolar:
taloq tushmaydi, deganlar.

Ammo jumhur ulamolar bunday holatlarda ham:
taloq tushadi, deydi.

Shu sababli bu masala ixtilofli masala hisoblanadi.

Bizning qarashimizcha (va ko‘plab zamonaviy muhaqqiq ulamolar qarashiga ko‘ra),
xato, majburlik va adashish bilan aytilgan taloqlar tushmaydi, degan qavl:

Ammo shuni albatta ta’kidlash kerakki:

Har bir taloq masalasi alohida holat bilan baholanadi.
 Umuman olib qaraganda: “bular tushadi”, “bular tushmaydi” deb qat’iy hukm chiqarib bo‘lmaydi.

Har bir holatda:

• aytilgan lafz,

• niyat,

• majburlik bor-yo‘qligi,

• xato yoki adashish holati

alohida o‘rganilib, shundan keyin hukm beriladi.

Xulosa:

• Jumhur ulamolar taloq masalasini qattiqroq olganlar

• Xato va majburlik masalasida ixtilof bor

• Ibn Taymiyya va Ibn Qayyim yo‘li — tushmaydi, degan qarash

• Har bir masala alohida ko‘rib chiqiladi

Vallohu a‘lam.